kop_index

grasmus

DE GRASMUS
geen mus, maar ook geen gras?

'Op een grasmus'
Te Rotterdam begon een grasmus
zijn nest te bouwen in Erasmus.
'Hij nestelt goed', zo sprak het beest,
'hoewel het meeste dat men leest
van deze Desider ius
gelijkt op rijst met pere jus.'

(Kees Stip. Lachen in een leeuw, 1993, p. 106).

Neem van mij maar aan dat die grasmus alleen maar vanwege het rijm in het standbeeld van Erasmus zit. Een ongemakkelijk plekje voor zo'n vogeltje. Doorgaans scharrelt hij wat rond op de lage takken van struiken en heggen en je moet goed je best doen om hem te zien. Zijn liedje verraadt hem nog het eerst. Mooi is dat niet; een beetje scherp, een beetje op en neer.
Huub, mijn ornithologische leermeester, noemt hem dan ook krasmus.

Het is geen mus en met gras heeft hij weinig van doen. Vreemde naam dus, bij nader inzien.

Nederlandse woordenboeken
Het Woordenboek der Nederlandsche taal geeft bij 'grasmus' een paar afwijkende streeknamen: kersenpikker en koewachter, erwtenpikkertje en aardmus.
Verder besteedt het flinke aandacht aan een misverstand dat woordenboeken van die tijd (1890-1899) teisterde: de verwisseling van gors en grasmus, die wellicht veroorzaakt werd doordat men in het woord gors voor een vogel hetzelfde woord zag als gors voor buitendijks land. Dat woord is weer verwant met 'gras'.

De etymologische woordenboeken noemen grasmus niet. De samenstellers vinden blijkbaar dat je gewoon bij de samenstellende woorden moet kijken; bij gras en mus dus. Toch weet ik dat zo net nog niet.

Duitse hulp
In het Duits heet de vogel Grasmücke; letterlijk vertaald grasmug. Zelfs als Duitse etymologen weinig van vogels wisten, zagen ze altijd nog wel dat de grasmus geen mug was. Ze hadden dan ook meer dan Nederlanders aanleidingom de herkomst te bestuderen.

Ze zeggen het volgende:
In het Oud-Duits heet de vogel grasemucca, een verbastering van grasa-smucka. Het tweede deel hangt samen met een oud werkwoord smücken, dat 'sluipen, zich klein maken' betekent.
Al heel lang geleden herkende men de betekenis van smücken niet meer en dacht men aan Mücke, mug. Maar eigenlijk is een Grasmücke dus een graskruiper.

(In Kerst Zwarts Vogelboek, dat al sinds 1956 in mijn kast staat, wordt ene Dr. Voigt opgevoerd die het nog mooier maakt:
De oude Duitsers hebben niet alleen smücken verkeerd opgevat, maar ook het eerste deel. Het zou namelijk niet om Gras-mücke, maar om Gra-smücke gaan, waarbij gra de betekenis grijs, grauw heeft. De Grasmücke zou dus een Grauschlüpfer, een grauwsluiper zijn; geen slechte naam voor dat grijzige, schuwe vogeltje!)

Terug naar ónze grasmus.
Zouden wij het Duitse woord gewoon geleend en bij de vertaling van Mücke meer de aard van het beestje in de gaten gehouden hebben?
Of - en dat denk ik eerder - heeft het woord bij ons dezelfde ontwikkeling meegemaakt?
In het middeleeuws Nederlands bestond het werkwoord smuken, smuigen met de betekenis laag, kruiperig zijn. Het woord 'smokkelen' hangt ermee samen en wij kunnen nog altijd 'besmuikt' lachen.
Ook de vorm gra voor grauw bestond in die tijd. Dus meneer Voigt kan ook voor het Nederlands gelijk hebben.
Misschien is het woord ook bij ons door volksetymologie in grasmus veranderd, al hadden wij wel meteen door dat het toch eerder een mus dan een mug was. (Het WNT noemt zelfs een woordenboek waarin de vorm Grasmugghen voorkomt.)

En trouwens, hoe heet het neefje van de grasmus? Braam-sluiper!
Die sluipt dus nog steeds.

braamsluiper

Tot slot nog iets over het zwartkopje, ook een grasmussoort. Sinds 1960 vlogen zwartkopjes zwartkopje(Mönchsgrasmücken -monniksgrasmussen) uit Baden-Württenberg ineens niet meer naar Spanje om te overwinteren, maar naar Zuid-Engeland, want daar werden ze in de winter bijgevoerd. Ze zijn dat blijven doen en nu, na pas een halve eeuw, vormen ze een nieuwe soort: forser, met een andere snavel en met vleugels die niet geschikt zijn voor lange afstanden. Ze paren niet meer met zwartkopjes uit bv. Nordrhein-Westfalen, die nog altijd naar Spanje gaan - hoewel Engeland voor hen dichterbij is!

Je vraagt je af hoe ze weten dat er in Engeland wordt bijgevoerd en hoe ze dat aan elkaar doorgeven. En hoe komt het dan westfaalse zwartkopjes dat niet weten?

En ik maar denken dat de evolutie duizenden jaren nodig heeft..

 

 

 

 

gans
ooievaar