kop_index

ooievaar_pt

Ooievaars op de rotsen aan de westkust van Portugal

De OOIEVAAR en het geluk

De nek
Vliegende ooievaars strekken hun nek, reigers buigen. Doeltreffende onderscheiding, geleerd op de lagere school. Iik zag allen maar gebogen nekken. Een ooievaar in het echt kwam ik pas tegen toen ik volwassen was. Als kind kende ik hem zoals natuurlijk wel uit verhalen. Het sterkste was de fabel over het kinderen brengen. Of ik er ooit in geloofd heb, kan ik nu niet meer zeggen, maar aangezien Sinterklaas op gezette tijden tot mijn kinderlijke werkelijkheid hoorde, zal de kinderbrengende Langbeen daar ook wel een paar jaar bij gehoord hebben.

De naam
De naam van de vogel lijkt eigenlijk nergens op: het dier heeft niks te maken met een ooi en varen kan hij ook niet, zelfs niet in de verhalen. Des te interessanter is het om na te gaan wat het woord oorspronkelijk betekent.

Hij heette vroeger ook al odeuare, oudeuaer, oyuaer, oyeuaert [u=v]. Het woord bestaat uit twee delen:
ooi komt waarschijnlijk uit een oud woord voor geluk: oda. De verandering van oda, ode naar ooi is dezelfde als van 'rode' naar 'rooie'.
vaar is overgebleven van een oud woord beran dat dragen betekent. Het woord baren heeft ermee te maken en het Engelse werkwoord to bear heeft nog altijd die betekenis. Kortom, de geluksdrager. Een ooievaar naast je huis was dan ook een gratis verzekering tegen ongeluk.

Uiver en eiber
Een ander woord voor ooievaar is uiver. Dat woord kennen veel mensen als de naam van een DC-2-vliegtuig dat in 1934 vanuit Suffold in goed 90 uur naar Melbourne vloog.
Het woord is ontstaan uit een oude vorm adebaer, waarvan de b nog niet in een v veranderd is, via eiber (vgl. de klankverandering van laden naar laaien) naar uiver. Trouwens 'eiber' bestaat ook. De Haagse korfbalclub heet nog altijd 'Ons Eibernest'.

Storch en stork
Duitser noemen hem Storch, Engelsen stork en ook Zweden zeggen stork. Het woord hangt samen met 'stram' en 'stijf', wat natuurlijk betrekking heeft op zijn statige (st-!!) manier van lopen. Storch/stork is gezien zijn geografische verbreiding waarschijnlijk ouder dan ooievaar.

Klapperstorch
Hoewel in de Duitse benaming dus niets wijst op de betekenis geluksbrenger, wordt hij bij onze buren niettemin in verband gebracht met de herkomst van kinderen. In dat kader wordt hij doorgaans Klapperstorch genoemd. In Duitsland is het idee van de Storch als kinderenbrenger waarschijnlijk pas in de 18de eeuw ontstaan, misschien wel onder invloed van ooievaar-klapperstorchzeggers. Volgens mijn Wörterbuch der deutschen Volkskunde was de ooievaar voor die tijd in de voorlichting niet nodig: het was gebruikelijk om in schoolboeken de geboorte gewoon af te beelden!

Hiernaast een schilderij van de Klapperstorch door Carl Spitzweg in 1885. (Dat Carl niet wist dat de ooievaar met gestrekte hals vliegt, zullen we hem maar vergeven!) De vogel torst een zware last en de kinderen staat klaar om die op te vangen. Als dat maar goed gaat...

In Duitsland zongen de kinderen de over vliegende ooievaar toe:

Storch, Storch, guter, bring mir einen Bruder
Storch, Storch, bester, bring mir eine Schwester

In noordelijke delen van Duitsland heette de vogel Adebar; dus daar klonk het zo: (lütje = klein)

Adebaer to Neste, bring mi ne lütje Swester
Adebaer, oder bring mi 'n lütjen Broder

Water en leven
Ik heb me wel eens afgevraagd waarom nou juist bij de ooievaar aan babytjes gedacht wordt.
Het schijnt zo te zitten: water is al een heel oud symbool van het beginnende leven en juist bij waterrijke plaatsen komt een ooievaar graag foerageren. Met name kikkers worden als zijn favoriete maaltijd beschouwd. En zoals hij die kikkers (die in sprookjes wel eens een mens blijken te zijn) uit het water trekt, zo vist hij ook de kindertjes eruit. De associatie met vruchtwater ligt voor de hand.
Bij de aflevering van de bestelling bijt hij volgens de verhalen de moeder in het been, wat haar bedlegerigheid moet verklaren. Maar als je weet dat in sommige delen van Duitsland het woord Storch ook de naam is van het mannelijk deel, krijg je er weer andere gedachten bij...

Ooievaars reputatie
De ooievaar stond erom bekend dat hij goed voor zijn kinderen zorgde. Die reputatie heeft hij ongetwijfeld te danken aan zijn opvallende verschijning. Boven op een wiel of iets dergelijks, midden in een dorp en graag gezien als geluksvogel, kon je zijn zorg voor de volgende generatie geluksbrengers gemakkelijk waarnemen. Een winterkoning doet het waarschijnlijk net zo goed, maar wie let daarop!

Maar hier en daar worden ook ondeugden van hem waargenomen. Zo werd hij ook gezien als veelvraat en schrokker. De manier waarop reigers en ooievaars hun prooi naar binnen werken, zonder kauwen, in twee, drie happen en met grote brokken, ziet er dan ook zo gulzig uit dat het voor Vader Cats aanleiding was om in 1632 pedagogisch op te merken:

En weest geen paeu in uw gewaet,
Geen papegay in uwen praet,
Geen oyevaar wanneer men eet,
Geen gans als gy daer henen treet.

ooievaar_paal

Ook in Zuidwest-Portugal: straten met tientallen nesten.

gans
ooievaar