kop_index

spreeuw

DE SPREEUW,
een etymologische mus, of omgekeerd?

Een spreeuw heet in het Engels starling en in het Duits Star.
(In Nederland wordt hij hier en daar ook Staar of Staring genoemd. In het Fries schijnt de vogel protter te heten. En tussen protter en spreeuw ligt de Overijsel-Gelderse vorm sprotter; ik ken als Geldersman die naam trouwens niet. In Noordwest-Duitsland en langs de Nederrijn heet het vogeltje, bijna Nederlands, sprehe.)

Starling en Star zijn verwant met de Latijnse, wetenschappelijke benaming van het vogeltje, 'Sturnus vulgaris'. Uit de verkleiningsvorm 'sturnellus' heeft zich de Franse naam 'étourneau' ontwikkeld.

Buitenbeentje
De Nederlandse naam spreeuw is dus wat zijn vorm betreft een echt buitenbeentje.
Volgens de woordenboeken is de afstamming van het woord spreeuw de volgende:
Uit het Germaanse *sprâwa, *spraiwa ontwikkelt zich Oudsaksisch sprâ en ons Middelnederlands sprewe.
Het merkwaardige verschijnsel doet zich echter voor, dat uit het Germaanse *sparwan een Oudhoogduits sparo voortkomt. Maar dat is de vroeg-middeleeuwse vorm voor het moderne Sperling, de Duitse benaming voor de mus!
Ook het Engelse sparrow komt van dat grondwoord.

Sperling - spreeuw
Op het eerste gezicht lijkt 'Sperling' een heel ander woord dan spreeuw, maar je moet bedenken dat '-ling' een verkleiningsuitgang is. (Denk maar lieveling en duimeling.) Het eigenlijk woord is dus Sper en dat verschilt niet meer zoveel van spreeuw.
Alleen de -r- staat op een andere plaats, maar dat verschijnsel kennen we uit veel meer woorden (vriezen/vorst, dorsen/dreschen, drie/derde, (kik)vors/Frosch, frog). En de -w- op het eind vinden we in sparrow terug.
Ik denk dat het niet gewaagd is te concluderen dat onze spreeuw en de Duitse mus met hetzelfde woord worden aangeduid.

En er is nog iets: de Duitse woordenboeken zien verwantschap met het Griekse spaírein 'trappelen, spartelen', wat de mus, aldus die woordenboeken bij het zingen doet. De Duitse mus zou dus zijn genoemd naar zijn bewegingen.
Heb je wel eens een spreeuw zien zingen? Dan is je ongetwijfeld opgevallen dat die onder zijn gekwetter vaak heftig met zijn vleugels fladdert, misschien nog wel meer dan een mus. De spreeuw is dus pas echt 'de fladderaar' zou ik zeggen.

Uit je Duitse lessen heb je natuurlijk onthouden dat er voor de mus ook een woord Spatz bestaat. Zoals Heinz en Fritz verkorte vormen zijn van Heinrich en Friedrich, zo is Spatz een verkleinwoord voor Sparlinc, een nevenvorm van Sperling.

spreeuwen

Spreeuwen en houtduiven

 

gans
ooievaar