kop_index

ransuil

Van uilen, uilskuikens
en Uilenspiegel

Zoals bij zoveel andere vogelnamen is ook die van de uil een klanknabootsende aanduiding.

De oergermaanse vorm zou uwwôn [uitgesproken als oewoon] moeten zijn geweest. Het verkleinwoord uwwilôn kan de oorsprong zijn geweest van Oudhoogduits uwila [spr. oewila], dat zich tot Middelhoogduits iuwel [spr. uuwel] heeft ontwikkeld. Vervolgens heet de uil in het Duits van tegenwoordig Eule.

In het Middelnederlands heette de vogel ûle [spr. uule] dat voor ons de uil opleverde.

(Het is wel aardig om te zien dat de Germaanse û [spr. oe], gevolgd door de -i- in uwwilôn, zowel in het Duits als in het Nederlands eerst een [uu] wordt en daarna resp. een [oi] en een [ui]-klank.)

Ransuil
De namen
kerk-, de bos- en de velduil spreken voor zich. De ransuil is wat ingewikkelder. Een rans of rantse was vroeger een muts met kap die in plooien afhing. Deze uil werd dus genoemd naar zijn uiterlijk dat aan een muts doet denken.

Schuifuit
Ik vond nog een heel bijzondere naam voor een uil. De joden beschouwen niet alleen het vlees van varkens en kruipende dieren als onrein maar ook van een aantal vogels.
Daarbij horen de reiger en de ooievaar, de havik en de zeearend, maar ook de nachtuil en steenuil. Ook de 'vledermuis' beschouwt de bijbel trouwens als een (oneetbare) vogel. Maar in dat rijtje staat in Lev. 11 van de Statenbijbel de vreemde naam schuyfuyt (met de klemtoon op -uyt-.) Zoeken in het Woordenboek der Nederlandsche Taal levert het volgende op:
De gehoornde of Oor-Uilen, .... dien wy Schuifuit noemen.
en:
De schuivoet is een soort van uil met ooren en dient om kraayen op lijmtakken te lokken.
Het lijkt erop dat zo de ransuil aangeduid wordt.

Via de betekenis 'nachtuil —> nachtbraker —> onguur persoon' is schuifuit, schuivuit identiek geworden met schavuit.
Over de vraag of het samenhangt met het Franse chouette (uil) of dat het woord klanknabootsend gevormd is, zijn de geleerden het niet eens.

Symbool
Voor ons is de uil op de eerste plaats het symbool van de wijsheid. Er zijn heel wat studie-instituten die een uilenlogo voeren, al of niet met schrijfveder en professorenbaret.
Ook de Grieken vonden al dat hij lijkt op een peinzende mens en het viel hun op dat hij teruggetrokken de dag doorbrengt. Daarom hebben ze hem als symbool van de wijze Athene gebruikt. Zijn beeltenis stond op een veel gebruikte munt, de tetradrachme, die uil genoemd werd. (Het was dus overbodig werk om uilen naar Athene te brengen.)

Maar juist omdat hij overdag slaapt en dus de hele dag een uiltje knapt, vinden sommigen hem ook dom en lui. Zijn jonkies zijn natuurlijk in dat opzicht het ergst: uilskuikens!
Á propos: een uiltje knappen heeft misschien wel meer te maken met het vangen van nachtvlinders, die uiltjes genoemd worden, dan met het vangen van de vogel uil.

Tenslotte: zijn klagende roep in de nacht maakte de mensen ook bang. De uilenroep was dan ook een aankondiging van allerlei onheil, vooral van de dood.

Uilenspiegel
En dan nog Tijl Uilenspiegel, die deugniet die de burgerij met zijn streken op stang joeg en zodoende anderen plezier bezorgde.
In het Duits heet hij Eulenspiegel en daar vond ik ook de verklaring van zijn vreemde achternaam.

Als je het plaatje hieronder bekijkt zie je dat de glazenier de naam wel heel letterlijk heeft genomen: Uilenspiegel heeft een uil in zijn hand (gezond verstand) en een spiegel die hij de mensen kan voorhouden.
Dat is ook niet zo onzinnig, maar de oorspronkelijk betekenis is anders.

De uil in "Uilenspiegel" is een ronde bezem met zachte haren, zo genoemd omdat hij op een uil lijkt. Wie daarmee werkt is aan het uilen. De spiegel is in jagerstaal het staartdeel van het te schieten of reeds geschoten wild.
Waarschijnlijk was de oorspronkelijke achternaam van Tijl dan ook: Uildenspiegel, oftewel Veeg het achterwerk.

Voor boven de achttien: Likmereet.

uilenspiegel

 

gans
mus
ooievaar